حفظ كن ؛ زيرا كسانى كه تقيه نمىكنند ايمانى ندارند » . « 1 » اين اصل ابزارى بسيار اساسى در حفظ تشيع در طول تاريخ بوده است . از سوى ديگر امام صادق در مبارزه با جريان افراطى غلوّ موضع بسيار صريح و قاطعى داشت . معرّفى نادرست امامان را محصول اقدامات آنان دانسته ، انحرافات آنان را هرگز برنمىتابيد . آن امام غاليان را طرد و شديدا آنان را لعن مىكرد . « 2 » يكى از مهم‌ترين ابعاد نقش امام صادق در كمال‌بخشى شيعه ، تبيين مذهب فقهى شيعه است كه در پرتو آن مذهب فقه جعفرى يا فقه اثنا عشرى از ديگر مذاهب فقهى ممتاز شد . رحلت آن بزرگوار در سال 148 هجرى سبب انشعابات زيادى در شيعه شد . « 3 » امام كاظم ( ع ) ابو الحسن ، موسى بن جعفر ، ملقب به كاظم ، در سال 128 هجرى در مدينه تولد يافت . بيست ساله بود كه به مقام امامت رسيد . اگرچه در آغاز شيعيان در گروه‌هاى مختلفى پراكنده شدند ، اما رفته رفته اكثريت ، امامت او را پذيرفته و به سوى او آمدند . امام كاظم ( ع ) نسبت به پدر بزرگوار خويش ، به فعاليت‌هاى اجتماعى - سياسى آشكارترى روى آورده ، ارتباط شيعيان را با كانون امامت از طريق پايه‌گذارى نهاد يا سازمان وكالت ، سامان بخشيد . « 4 » سازمان وكالت امام در مناطق مختلف قلمرو اسلامى چون مصر ، بغداد ، مدينه و كوفه جريان رهبرى شيعه را منسجم و امام را در جايگاه رهبرى مقتدر قرار داد . اين امر ، هارون عباسى را نگران ساخت و سبب شد او را محدود و سپس در سال 179 به زندان افكند . امام سرانجام در سال 183 هجرى در زندان به شهادت رسيد . « 5 » با رحلت آن حضرت پاره‌اى از شيعيان ، از جمله برخى از وكلاى آن امام كه وجوه شرعى زيادى نزد آنان بود ، مرگ آن حضرت را انكار كردند « 6 » و در انتظار ظهور مجدد وى باقى ماندند . اين

--> ( 1 ) . تشيع در مسير تاريخ ، ص 346 . ( 2 ) . همان ، ص 349 . ( 3 ) . ر . ك : همان ، فصل 9 . ( 4 ) . ر . ك : سازمان وكالت ، محمد رضا جبّارى . ( 5 ) . ارشاد ، ج 2 ، ص 215 - 245 . نيز ر . ك : تاريخ فرق اسلامى ، ج 2 ، ص 191 ، پانوشت 2 . ( 6 ) . فرق الشيعة ، ص 82 ؛ نيز : مقالهء « دو دستگى در شيعيان امام كاظم ( ع ) و پيدايش فرقهء واقفيه » ، م . على بيوكارا ، ترجمه : وحيد صفرى ، علوم حديث ، ش 30 ؛ نيز : مكتب در فرآيند تكامل ، ص 16 .